Eleştiride Beş Temel Kriter

Piyasamızda rap üzerine iyi bir eleştirmen olmak istiyorsanız, hakim olmanız gereken bir jargon ve yerinde kullanmanız gereken bazı ifadeler vardır. Bu ifadelerin en hayat kurtarıcı olanlarını ve her yerde geçer akçe konumundakilerin en ideal beşini sizler için mercek altına almak istedim. Doğru zamanda ve doğru yerde kullanırsanız bunlar, en güçlü silahlarınız olabilir.

1."Mix Olmamış"

En klişe, fakat en çok hayat kurtaran eleştiridir. Bir parça hakkında konuşmak istiyor fakat söyleyecek söz bulamıyorsanız, "şarkı berbat değil ama bir negatif elektrik alıyorum." diyorsanız; sadece "mix olmamış" yazarak bu şarkıyı değerlendirebilirsiniz, sonuna "üç nokta" koymak da eleştiriye bir derinlik eklemek isteyenler için makbuldür. ("Mix olmamış... Ama sor bir bakalım neden olmamış." anlamı taşır.) Haksız bile olsanız bu eleştirinizi haklı çıkarmak için geçerli bahaneleriniz hep olacaktır; zira mix eğer basmakalıp adımlarla yürümüyorsa prodüktörün kulak zevkine göre şekillenecek, prodüktörün büyük bir keyifle ayarladığı left-right pan parametreleri ya da equalizer işlemleri bile kulaklıkla dinleyen ve prodüktörün kulağındaki dengeden hoşlanmayacak birine pürüz gibi gelebilecektir. Farklı ortamlarda parçanızı dinleyecek kişiler de mastering'den bihaber olduğumuz için bu eleştiriye sarılabilir. (Haklarını yememek lazım final mixi Cubase'de açıp EQ, Q, Multiband Compressor, Limiter vererek elli liraya mastering yapanlar var.) Bu eleştirinin en büyük dezavantajı; her dinleyici ucundan azıcık üretici de olduğu için, gerçekten prodüktörün gözünden ve kulağından kaçan bir ayrıntıyı yakalayabilir; bu eleştiri de herkesin dilinde olduğu için size fazladan bir prim sağlamayabilir.

Şekil 1 - ZALIM Prodakşın

2."Beatler Sample"

Altyapıların niteliği, biz eleştirmenler için birkaç kritere dayalıdır. Bunların en vurucu olanı olan "beatler sample", kişiyi hırsızlıkla itham ederek itibarsızlaştırmak için kullanılabilir. Özellikle Türkiye'de çok yaygın kullanılan bu eleştiri, henüz yabancı ortamlara girmemiştir; bu vesileyle dış piyasada prim yapmak için fırsatlar yaratabilirsiniz. Manhattan'ın arka sokaklarında rastladığınız bir siyahi rapçiye "Hey adamım, senin beatler sample!" derseniz, muhtemelen pek sık karşılaşmadığı bu eleştiri karşısında size büyük bir saygı(respect) duyacaktır. Dinlediğimiz raplerin bir kısmında sevdiğimiz bir türkünün on saniyelik bir kısmı kesilerek sürekli beat boyunca döner, kiminde ise yine aynı türkünün kullanıldığını farkeder, fakat karmaşık bir şekilde bir orasını bir burasını kısa kısa duyarız o güzelim türkünün. İşte bunlar hep sample. Entelektüel bir eleştirmen canlı müziği çok sevebilir, hiphop'un bir orkestrayla çalıp söylenen rap lirikleriyle nirvanaya ereceğini tahayyül edebilir. Siz canlı müziği sevmeseniz bile  en azından, üç kuruşluk programın beş kuruş bile etmeyen beleş vstlerini kullanarak yazılmış "daha dün annemizin kollarında yaşarken" melodisinin, elektronik müziğin ruhuna ve bestekarlığın onuruna yakışacağını savunabilirsiniz. Ateşin etrafındaki gitarcı çocukların etrafına kümelenip Akdeniz Akşamları'yla mest olan kızlar size ve hiphopa işte böyle saygı duyacaklardır. Yosözlük'te geçtiğimiz gün rastladığım ve bu konuda dikkatimi çekmiş şu, şu ve şu entryleri de paylaşarak sizi güçlendirmeye devam edeceğim.

Şekil 2 - P.J.Proudhon'a taş çıkartacak bir mülkiyet felsefesi

3. "Bu rap değil" ve "Deneysel olmuş"

Altyapı hiphopun geleneksel ritmlerinden ve perküsyonlarından uzaklaştıkça; bpm çok downtempo'ya indiyse ya da rnb dance, house civarına çıktıysa, disco, funk veya soul'a akraba bir müzik olduğunu hissedemiyorsanız ve rhyme örgüsü adamakıllı değilse dinlediğiniz parçanın önünüzde iki seçenek vardır: ya bu rap değildir, ya da deneysel olmuştur. "Bu rap değil" kalıbı aynı madalyonun olumsuz tarafından bakanı yansıtırken, "deneysel olmuş" ise pozitif yönünü simgeleyen bir ifadedir. "Bu rap değil" kalıbı 1990'ların sonunda üreticilerin birbirini eleştirmek için kullandığı bir tabirken, tabana yayılması ve halk tarafından içselleştirilmesi Fuat'ın Sagopa Kajmer'le arasında soğuk rüzgarlar estiği 2005 sonrasına dayanır. "Deneysel olmuş" lafzı ise kitlelerce ilk olarak Hiphoplife forumlarında yine aynı dönemde, rap yapmayı beceremeyen ama sevilen isimlerin yöneldiği çoğunlukla yüzeysel ve kimi zaman ucube işlere köstek olmamak maksadıyla benimsenmiştir. Genellemek gibi olmasın, zira aralarında kaliteli isimlerin kaliteli çalışmaları da vardı. Bunların da çoğu "trip hop" kategorisine girebilecek işlerdi. (Yani pek fazla deneysel diyemeyiz, yaygın bir tarz.) Açıkçası, rap bir vokal tarzıdır ve klasik müziğin üstüne dahi yapılabilir. Ceza'nın "Türk Marşı" yorumuna "bu rap değil" diyemezsiniz, çünkü raptir. Hiphop değildir. Eğer siz bu kalıpları, burada verdiğim istisnaları gözeterek, doğru yerde ve doğru zamanda kullanırsanız karşınızdaki çaylak mc'nin müzik hayatını bitirebilirsiniz.

Şekil 3 - Güzel bir Zet albümüne gelen "fazlasıyla deneysel" tepkisi. (Beğenmedim diyemeyen adamın zor anları)

4. "Detone olmuş"

Rapte detone bir nakarat ya da melodik bir söz yakalandığı zaman başı ezilmelidir. Çünkü karşınızda müzik yaptığını iddia eden bir wack mc vardır. Cırtlak karıların, bet sesli heriflerin her çapsız nakaratların altına "detone olmuş" yazarsanız buradaki diğer bütün eleştirmenlerin bir üst seviyesi olan müzik guruluğuna doğru yol almış olursunuz. Karşısınıza müzik eğitimi almış bir ukala çıkıp da detonenin ses rengiyle, ses şiddetiyle ya da dengesiz bir vokalle alakası olmadığını söyleyebilir. Ya da detonasyonun yanlış notaya basmak olmadığını; aksine bestenin belirli gamlara, makamlara dayalı notalarla yazıldığını ve bu makamın dışına çıkmanın; ya da makam içi olmasına rağmen bir notayla diğer nota arasında ucube bir noktada kalmanın detonasyon olduğunu söylerse inanmayın; zira onlar süslü cümlelerle gerçeği çarpıtmaktadırlar. İnsan kulağı bir notanın arkasından hangi nota geleceğini az çok tahmin edebilir; bütün bunlar yazılı kurallara ve bir matematiğe sahip olduğu gibi, bu matematiğin kuralları da insan kulağının zevkine göre zaten yazılmıştır. 

Şekil 4 - Bir adamın sesinin okuduğu eserden bağımsız, daima detone olduğu iddası

5. "Vokal yetersiz"

Açıkçası ben de bu kalıbı açıklayacak kadar konuya hakim olmadığım halde, sık sık kullanıyorum. "Vokal yetersiz" kimi zaman sezgisel bir eleştiri olmakla eleştirilir, hiç alakası yoktur. Eğer bir beat gangsta rape müsait ve brutal vokale teşvik edici bir sounda sahipse üzerine hanım hanımcık spoken word yaparsanız "Vokal yetersiz" olacaktır. Ya da tatlı bir sample, east coast stili bir beatin üzerinde dönüyorsa ona yakışır ve öykülemeye(storytelling) uygun bir vokal kullanmalısınız. Diğer tüm seçenekler size "vokal yetersiz" hatası döndürecektir. Kullandığınız ekipmanın, mixing becerinizin bu eleştiriyle alakası yoktur; bu eleştiriyi kullanan herkes rapi özümsemiş ve vokalin rap müziğin temel taşı olduğunun farkına varmış aydın kimselerdir. İnsanlar vokalinizin anlaşılır ve berrak olup olmadığına; kanal kayıdı ne kadar başarılı kullandığınıza bakmazlar; onların "vokal yetersiz" tespiti, sizin bu müziğin ruhuna sadakatinizle paraleldir.

Bir de dipnot; "mix olmamış" diyen ve dükkanının önüne astığı tabelaya "elli liraya mix mastering yapılır" prodüktörleri, yaptığı niteliksiz beatleri satın almaları için başkasının müziğine "o beat sample" diyen kompozitörleri ve diğerlerini düşünerek; acaba bu eleştirilerin arkasında bir rekabet ya da ekmek kavgası mı var demeyin. Bilin ki bunlar gerçekler. Ben de burada "Punch yok", ya da "Ritm kaçmış" gibi onlarca popüler eleştirinin en isabetli ve en güzel olanlarını sizler için derlemeye çalıştım. Artık anlamın ve liriğin peşinde olan yok. Herkes kaliteli müziğin ve güzel "endüstriyel" günlerin arayışında, sizin gibi. 

Son olarak bu eleştiriler kimi zaman çeşitli kombinasyonlar halinde birlikte sunulabilirler. Ev ödevi olarak size DMX'in bir parçasını veriyorum ve bu eserin bu beş büyük eleştirinin hangilerinin hedefine girebileceğini araştırmanızı tavsiye ediyorum. Birlik olursak bizi kimse yenemez.

Muhbir.
"Bu sitede yazılan her şey doğru değildir."